چنار

مقدمه: روند رو به رشد جمعیت و میزان بی‌سابقه مصرف، افزایش تخریب و آلودگی‌ها و تغییرات آب و هوایی و … از مهمترین تهدیدات جدی برای کره زمین محسوب می‌گردند. در سال‌های اخیر حفظ این تنها کره خاکی و همه موجودات آن به مسئله‌ای مهم و حیاتی تبدیل شده است. بر اساس آمار و مطالعات سازمان فائو و اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، درختان می‌توانند بخش بسیار زیادی از کربن اتمسفر را ترسیب و ذخیره نمایند و قطع درختان باعث انتشار گازهای گلخانه‌ای جو زمین می‌گردد. توجه به این مسئله، نقش کلیدی درختان را برای حفظ زمین و همه ساکنانش روشن می‌سازد. افزون بر آن درختان، زیستگاه بسیاری از موجودات زنده هستند که حیاتشان به این عناصر حیات‌بخش وابسته است و به همین دلیل برای حفظ تنوع‌زیستی، حفاظت از درختان امری ضروری است.

 

نام علمی و پراکنش جغرافیایی: درخت چنار از خانواده Platanaceae و با نام علمی Platanus orientalis و نام انگلیسی Button Wood می‌باشد و جزء درختان پهن‌برگ و خزان‌کننده نیم‌کره شمالی محسوب می‌گردد. نام‌های محلی این گونه در اکثر نقاط کشور چنار است و در کردستان، جوهر نامیده می‌شود. از نظر گیاه‌شناسان، چنار گونه‌های متفاوتی دارد. در بین گونه‌های چنار، گونه P.orientalis  تنها گونه‌ایست که به نظر، بومی ایران بوده است.

گسترش جغرافیایی این گونه از جنوب شرقی اروپا تا مرکز ایران است و پایه‌های خودروی این گونه در مناطق مختلف کشور مشاهده شده‌است. درخت چنار منطقه دوسرشمار، در موقعیت جغرافیایی ۵۳ درجه و ۳۷ دقیقه و ۲۱ ثانیه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۷ دقیقه و ۵۸ ثانیه عرض شمالی و در ارتفاع ۱۶۳۵ متری از سطح دریا قرار دارد.

مشخصات گیاه‌شناسی: چنار درختی است بلند قامت، دارای تنه مستقل و تاجی گسترده با شاخه‌های موزون و قوی که ارتفاع آن برحسب نوع گونه و شرایط اکولوژیکی به ۳۰ متر هم می‌رسد. قطر تنه چنار زیاد است و گاهی از ۲ متر هم تجاوز می‌کند. لایه خارجی پوست آن به شکل قطعاتی است که ریتیدوم نام دارد و در اندازه های مختلف از درخت جدا می شوند. برگهای چنار منفرد، متناوب و دارای پهنک نسبتاً پهنی است. هر برگ دارای ۳ تا ۵ لوب نوک تیز و پای برگ ها دارای گوشوارک نسبتاً بزرگ برگ مانند است. قاعده برگ قلبی شکل است. برگ های جوان کُرک هایی دارند که بتدریج با بالارفتن سن برگ از تراکم آن کاسته می‌شود. پشت برگ به رنگ نقره ای مایل به سبز و کرک های بیشتری دارد. گل‌آذین آن کُروی و یک پایه است و بر روی پایک بلندی قرار گرفته است و آویزان است. زمان گلدهی این درخت فصل بهار است. میوه آن نیز کروی و مرکب و قطر آن به بیش از ۲ سانتیمتر بالغ می‌گردد.

 

نیازهای اکولوژیک: چنار در آب و هوای معتدل و نسبتاً سرد رویش دارد و جزء گونه‌های رطوبت پسند محسوب می‌گردد. به علت نوع ریشه‌ آن، خاک های نسبتاً ریز بافت، عمیق آبرفتی با رطوبت متعادل و زهکشی خوب را می پسندد و رشد آن در خاک های کم‌عمق، سنگلاخی، قلوه سنگی متراکم، درشت بافت و آهکی محدود می‌‌گردد. از آنجائی که فشردگی خاک و تهویه نامناسب آن، ریشه درخت چنار را در مقابل حمله آفات و بیماری ها حساس می‌نماید، توصیه می‌شود که دور یقه درخت با آسفالت و سیمان و بتون پوشانده نشود.

آفات و بیماری ها: از آفات و بیماری های مهم درختان چنار می‌توان به زنجرک چنار، کرم سفید ریشه، سوسک چوبخوار، پروانه مینور چنار و زردی اشاره نمود. درخت چنار در مقابل عوامل نامساعد طبیعی نظیر خشکی، آلودگی هوا، آفات و بیماری ها بسیار مقاوم است و در کلاسه درختان دیرزیست (دیرزیستی بیش از پانصد سال) قرار می‌گیرد.

روش های ازدیاد: چنار رشد نسبتاً سریع داشته و تکثیر آن هم از طریق بذر صورت می‌گیرد و هم از طریق قلمه. با توجه به اینکه بذر این گونه از قوه نامیه پائینی برخوردار است، از شاخه درختان جوان یا پاجوش‌ها به عنوان قلمه برای ازدیاد درخت چنار استفاده می‌گردد که باید قبل از کاشت آنها را در آب قرار داده تا به اندازه کافی رطوبت جذب نماید. در سال های اولیه کاشت، احتیاج به آب زیادی دارد. خاک مناسب برای کاشت این درختان مخلوطی از ماسه، خاکبرگ به همراه کود دامی پوسیده است. بهترین زمان کاشت نهال چنار، در دوره خواب آن یعنی در اواخر فصل پائیز و در طول زمستان است. فاصله کاشت، ۴ متر در ۴ متر توصیه می‌گردد. تجدید حیات در درخت چنار قلعه هم از طریق بذر (دانه‌زاد) و هم از طریق جست (شاخه‌زاد) کاملاً مشهود است.

اهمیت و موارد استفاده: چوب چنار مرغوب و صنعتی و از مقاومت بالایی نیز برخوردار بوده به طوری که بدون آغشته نمودن به مواد ضدعفونی کننده، مدت زیادی در برابر تغییرات جوی سالم می‌ماند. بسیاری از بناهای تاریخی ایران از چوب چنار ساخته شده که گویای پایداری آن است. از چوب چنار در مبل سازی و زیر سازی وسایل چوبی استفاده می‌شود. مصارف دارویی این درخت نیز بسیار قابل توجه می‌باشد بطوری که از پوست درخت چنار برای از میان بردن لکه های پوستی، از ریشه هایش برای درمان مارگزیدگی، از میوه و برگ آن برای رفع ناراحتی‌های حلق و گرفتگی صدا استفاده می‌شود. برگ و گل چنار گونه P.occidentalis خلط آور است. (لازم به ذکر است درخت چنار گیاهی است آلرژی زا که تقریباً از هر ۱۰۰ نفر، ۲۰ نفر به گرده چنار حساسیت دارند.)

برگ‌ها‌ی پنجه‌ای بزرگ و نسبتاً کُرک دار چنار خود ضمن جذب گرد و غبار و تصفیه هوا، باعث کاهش آلودگی صوتی نیز می‌شود و بدلیل سایه‌دهی و دیرزیستی، در کنار جاده ها، خیابان ها، تفرجگاه ها و پارک های جنگلی کاشته می‌شود که مناظر و چشم‌اندازهای زیبایی می‌آفریند.

ریشه اصلی چنار از ابتدای رشد قوی و عمیق در خاک فرو می‌رود و به همین دلیل می‌تواند به صورت شبکه ای گسترده از فرسایش خاک جلوگیری نماید.

دیدگاهتان را بنویسید